Krótka historia naszej miejscowości


dsw 




       

Służewo Służewskich herbu Sulima

W dokumentach z XV i XVI w dostrzec można proces wzajemnego przenikania się rodu Pomianów z rodzinami herbu Sulima z Wielkopolski. Prawdopodobnie na początku XV w. właścicielami Służewa stali się Służewscy herbu Sulima.



Herb Sulima


Najbardziej zasłużonym dla Służewa przedstawicielem Służewskich był Jan Służewski wojewoda brzeski. W latach 1553 - 1555 kasztelan śremski, w latach 1555 - 1557 kasztelan brzesko - kujawski i starosta koniński, w latach 1558 - 1562 wojewoda inowrocławski, w latach 1562 - 1580 wojewoda brzesko - kujawski, w latach 1563 - 1580 (do śmierci) starosta międzyrzecki.

Jan Służewski wraz z wojewodą inowrocławskim Janem Krotowskim i z biskupem włocławskim Stanisławem Karnkowskim był członkiem delegacji senatu witającym w dniu 24.I.1574 nad Odrą na przeciw Międzyrzecza przyjeżdżającego do Polski króla elekta Henryka Walezego. Według historyka B. Paprockiego Jan służewski był z natury człowiekiem ułomnym bo urodził się z krzywymi nogami, wszak był z  natury człowiek  wielki muzyk, pan pracowity w sprawach Rzeczypospolitej. Jego żoną była Małgorzata z Rostkowa (Stenbergu) Kostczanka, wojewodzianka chełmińska. Zmarł bezpotomnie, pochowano go w jego ojczystym miasteczku w Służewie.

W XVI w. Służewo było małym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym z silnym zapleczem rolniczym. W 1500 r. ludność Służewa wynosiła zaledwie około 400 osób.

Był to typ istniejącego podówczas samowystarczalnego folwarku. Zapewne istniały browar i gorzelnia. W 1598 r. istniało w Służewie Bractwo Piwowarów. Istnienie takiego bractwa dawało prawo eksportu produkowanego trunku. Wywożono go głownie do Torunia. Istniały także warsztaty rzemieślnicze głownie krawieckie i szewskie. Według literatury w 1583 r. tzw. podatek pogłówny opłacały w Służewie 42 rodziny rzemieślnicze. W tym czasie oprócz wspomnianego istniały także bractwa szewców, krawców i przez pewien czas bractwo literackie. W 1600 r. powstaje cech szewców.

Dokumenty z końca XVI w. mówią o istnieniu w Służewie przemysłu wytwarzania ceramiki. W  okolicy szczególnie we wsi Białe Błota (z niej wyrósł dzisiejszy Aleksandrów Kujawski) istniały bogate złoża specjalnej gliny. Wyrabiano przedmioty użytku codziennego ale nie wykluczone iż wykonywano także produkty ceramiki budowlanej.

Swoje wyroby rzemieślnicy sprzedawali na odbywających się w Służewie i w okolicy jarmarkach. Organizowane i popularne były one ze względu na uprzywilejowane położenie miejscowości niejako na skrzyżowaniu traktów handlowych. Na jarmarki Służewskie przyjeżdżali kupcy z Torunia, Radziejowa a nawet Brześcia Kujawskiego. Szewcy z Kowala na podstawie ordynacji swojego cechu (Przywilej Stefana Batorego z 29 XII 1574) uzyskali zezwolenie na sprzedasz swojego obuwia na jarmarkach w Służewie.

W XVI-wiecznym Służewie istniała zapewne karczma chociaż pierwsze świadectwa jej istnienia pochodzą z początku XVII w. Służyła ona zapewne jako miejsce noclegowe dla przejeżdżających tamtędy kupców i podróżnych.

Głównym jednak obszarem działalności Służewa tak jak i całych kujaw była uprawa i handel zbożem. Już w XIV w. istniały organizacje flisaków spławiające zboże w dól Wisły. Zboże Służewskie ze względu na dogodne rozlokowanie szlaków lądowych były transportowane tym sposobem do Torunia i dalej na Prusy.

Ówczesne Służewo miało także znaczny udział w lokalnym handlu wełną.

Niestety oprócz rozwoju był też także czas zubożenia Służewa. Liczne w tym czasie wojny (między innymi potop szwedzki) spowodowały nakładanie słonych podatków na ludność. Przez Kujawy przetaczały się kilkakrotnie zarazy dziesiątkujące ludność i zwierzęta. W XVI w. wielokrotnie zdarzały się susze lub ulewy.

W tym okresie zubożały całe Kujawy. Na sejmiku radziejowskim 15.XII. 1627 r. Podjęto uchwałę o ulgach podatkowych. Miało to na celu „rozkręcenie koniunktury” na rynku lokalnym. Niestety już następnego roku donoszono o „morowym powietrzu”. Kolejnym ciosem byłą druga wojna północna 1655 – 1660. Przez Kujawy przelewały się wojska Szwedzkie i Polskie. Prawdopodobnie mogły odbywać się tutaj drobne potyczki wojsk. W 1656 w dniach 16 i 17 kwietnia przez Służewo przemaszerowały korpusy Czarneckiego w pogoni za wojskami szwedzkimi.

Według danych podatkowych w 1661 podymne w Służewie płaciło 42 % stanu sprzed 1629 r. Po wojnach szwedzkich w 1660 zostało w Służewie tylko 8 domów osiadłych oraz 8 rzemieślników. Z 23 łanów osiadłych w poprzednim wieku w tym czasie wszystkie leżały puste odłogiem. Aby dokonać odbudowy sejmik radziejowski uchwałą z 10.IX.1665 r. zwolnił miasta i miasteczka z 1/5 podatku tzw. Czopowego (podatek od produkcji, sprzedaży i importu alkoholi). W 1667 na sejmiku radziejowskim w dniu 7.VI wprowadzono zwolnienia od szosu pobieranego przy podymnym (podatek od majątku).

Mimo tych zabiegów ogromne były zaległości podatkowe wsi kujawskich. Sejmik radziejowski 28.VI.1661 polecił siłą ściągać zaległości. Dokonywano konfiskaty bydła i zboża a gdy właściciel przez trzy dni nie uregulował należności to wystawiano skonfiskowane dobra na sprzedaż. Prawdopodobnie taki los spotkał też niektórych Służewiaków. W zapisie z 1663 r. Wsie parafii Służewskiej miały dostarczyć w ramach egzekucji



Żyto

Owies

Siano

Słoma

Broniszewo

   10

15

40

24

Ośno

20

15

80

60

Wola Bożejewicka lub Kobyle Błota

7

10

34

24

Białe Błota

15

15

40

30

Kobyle Błota Służewskie

10

15

40

30

Goszczewo

14

20

66

40

Nie podano jednostek


Kobyle Błota Sobiesierskie, Goszczewo i białe Błota były niezamieszkałe.

Służewo, aby tego było mało w 1668 dotknęła klęska pożaru, który zniszczył całe miasto. Konstytucja sejmowa z 1635 r. Wprowadziła liberacje podatkowe dla pogorzelców. Z tego przywileju skorzystało też Służewo. Dostało roczne zwolnienie od czopowego z czego miał zostać zbudowany nowy browar. Z danych podatkowych wynika iż w tym czasie miasto zamieszkiwało około 220 osób.

Do pomocy włączył się wtedy także kościół. Ówczesny biskup włocławski Czartoryski w dniu 3.VI.1673 udzielił pozwolenia na wypożyczenie 3000 złp i zastawienie kosztowności ze skarbca diecezjalnego.

Końcówka XVI w. Byłą bardzo burzliwa dla naszego kraju. Wojny domowe najazdy. Częste przemarsze różnych armii przez Kujawy: oprócz polskiej stronnictw Augusta II i Stanisława Leszczyńskiego to jeszcze rosyjskich szwedzkich saskich a co za tym idzie rabunki i rozboje. Nakładane na kujawskie miasta kontrybucje. Już w 1700 na sejmiku województwa kujawskiego zwrócono uwagę na zniszczenia i ubóstwo odstępowano w niektórych miastach od płacenia szelążnego i czopowego. Można powiedzieć iż doprowadziło to do całkowitej ruiny miasta i wsie kujawski.


Służewo Niemojewskich herbu Rola



Herb Rola


Około połowy XVII w. Służewo, prawdopodobnie poprzez skoligacenie, przechodzi w ręce rodu Niemojewskich herbu Rola. Rodzina ta w Wielkopolsce pisała się z Lubieńca. Była to rodzina o dużych wpływach politycznych. Maciej z Lubieńca Niemojewski był w 1524 r. dworzaninem królewskim. Wojciech Niemojewski posłem na sejm w 1572 r, sędzia grodzki inowrocławski i jeden z najzamożniejszych szlachciców tej ziemi. Posiadanie przez ten ród Służewa zostało poświadczone w znanych źródłach w roku 1685 gdy dziedzicem Służewa był niejaki Wincenty Andrzej z Lubieńca Niemojewski. Dzięki jego działalności Służewo uzyskało 20.I.1685 r. liczne prawa i przywileje, mogło to być także potwierdzenie wcześniejszych XV w. Przywilejów jeszcze z czasów lokacji miasta. Było to głownie prawo do wyrobu piwa i gorzałki. Niestety jego następcy ograniczali nadane prawa. Najgorszym właścicielem był niejaki Antoni a Lubieńca Niemojewski który skasował przywilej uzyskane przez swojego wielkiego antecesora. Zmuszał on mieszczan do orania swojej roli i powiększył żniwną robociznę. Zwiększył powinności mieszczan wobec dworu. Wprowadził on też tzw. Propinację, czyli wyłączne prawo do produkcji alkoholi tylko przez feudała. Czyli alkohole mógł robić tylko dziedzic natomiast inni musieli u niego kupować. Jego sukcesor Józef podtrzymywał ojcowski styl rządów co doprowadziło w 1801 r, do procesu sądowego między dziedzicem a mieszkańcami Służewa. Sprawa zakończyła się polubownie.


BIBLIOGRAFIA

Stefan Paczkowski "Służewo na Kujawach Wschodnich Zarys dziejów" Włocławek 1999

Kronika GOK Służewo

Kronika OSP Służewo


       

Remi